شیلات

1 - خصوصيات رودخانه كرخه

رودخانه كرخه داراي طول جغرافيايي´30 و ˚48 و´ 15 و˚ 32 مي‌باشد.  رودخانه كرخه از كوه الوند سرچشمه گرفته و پس از كوه‌هاي كرمانشاه و لرستان انشعاباتي بدان ختم مي‌گردد، رود قراسو در كرمانشاهان و كشكان در لرستان از انشعابات مهم آن به شمار مي‌روند و در دشت آزادگان به چندين شعبه تقسيم گشته و به هور‌العظيم منتهي مي‌گردد.  تالاب هور‌العظيم داراي آب راكد بوده و فقط در مصب رودخانه‌هاي كرخه اصلي و نيسان در كرخه نور جريان آرام است.

اين رودخانه در بالا دست داراي بستر ريگي و شني است و هر چقدر به تالاب هورالعظيم نزديكتر مي‌شويم، بستر گلي و لجني مي‌شود.  در رودخانه كرخه و انشعابات آن دماي سطحي آب در بهمن و خرداد ماه بترتيب حداقل (03/12) و حداكثر (65/28) ميزان را نشان مي‌دهند.  شفافيت آب نيز بين 28/32 (در مهرماه) تا 4/2 (در فروردين) سانتي‌متر قرار دارد.  جريان آب در اكثر ماه‌هاي سال آرام و در فروردين و ارديبهشت ماه سريع بوده است.

1-1- خصوصيات شيميايي رودخانه:

اكسيژن هوا مي‌تواند بين آب و اتمسفر انتشار يابد و بدين طريق اكسيژن وارد آب گردد اما پروسه‌هاي بيولوژيكي نسبت به پروسه‌هاي فيزيكي بهتر مي‌توانند اكسيژن محيط آبزيان را تأمين نمايند.  اين مطلب بخصوص براي آب‌هاي مرداب‌ها و هورها بخوبي صادق است.  آنچه عامل تعيين كننده مقدار اكسيژن محلول در آب به طريقه فيزيكي است، درجه حرارت آب و شدت آن است.  در طول مسير رودخانه كرخه بدليل جريان و تلاطم آب، عمل فيزيكي باعث ازدياد اكسيژن آب مي‌گردد اما در هور عبدالعظيم پروسه بيولوژيك (فتوسنتز و تنفس گياهان) باعث تغيير مقدار اكسيژن آب مي‌گردد.  ميزان اكسيژن محلول در تمام طول سال بيش از lit/mg 8 بوده و حداقل آن در مرداد (94/8) و حداكثر آن در اسفند ماه (9/11) مشاهده شد.  كه نشاندهنده كيفيت بسيار خوب محيط زيست آبزيان مي‌باشد.

هورالعظيم داراي آب‌هاي بسيار سخت بوده و دليل آن سختي بالاي آب ورودي به هور و بسته بودن هور و تبخير سطحي آب مي‌باشد.  اين رودخانه داراي آب با قليائيت 100 الي 250 مي‌باشد كه جزء آب‌هاي حاصلخيز محسوب مي‌گردد و داراي خصوصيات مطلوبي جهت زيست آبزيان است.

حداقل ميزان pH رودخانه در آبان (83/7) و حداكثر در دي‌ماه (56/8) ثبت گرديده است.  pH آب در هورالعظيم، بطور متوسط 38/7 است.  شوري آب هورالعظيم اكثراً بالاتر از رودخانه بوده و دليل آن تبخير سطحي آب در منطقه است.  حداقل ميزان شوري در ماه فروردين و ارديبهشت و خرداد به علت بارندگي شديد فصلي بوجود مي‌آيد.  ميانگين ساليانه تغييرات COD  بين lit/mg 11/5 و lit/mg 49/9 بوده و مقدار مواد آلي بين lit/mg 81/26 و lit/mg 83/49 است.

با نمونه‌گيري از آب رودخانه و هورالعظیم  هنگام ظهر، مقدار CO₂ قابل تشخيص نبوده و نشان مي دهد كه  CO₂ مصرفي در عمل فتوسنتز و گاز كربنيك توليدي (در عمل تنفس) متعادل بوده و مقدار CO₂ در محيط صفر گزارش گرديده است.  با افزايش دما مقدار EC افزايش مي‌يابد چون تبخير سطحي غلظت مواد را بالا برده و باعث افزايش EC مي‌گردد.  بطور كلي مقدار EC آب هورالعظيم بيشتر از آب رودخانه مي‌باشد.  حداكثر مقدار ميانگين TDC ، lit/mg 1013 در هورالعظيم و حداقل lit/mg 531 در بالا دست رودخانه مي‌باشد و باقيمانده خاكستر با حداقل lit/mg 352 مربوط به بالا دست رودخانه و حداكثر lit/mg 661 مربوط به هورالعظيم مي‌باشد.

نتايج حاصل از مقادير آهن و منگنز، حداقل ميانگين ساليانه آهن را در پايين دست رودخانه lit/mg 016/0 و حداكثر آن را در منطقه سيد عباس (lit/mg 091/0) نشان مي‌دهد.  حداقل ميانگين ساليانه منگنز در بالا دست رودخانه (lit/mg 22/0) و حداكثر آن را (lit/mg 72/0) در پايين دست مي‌توان مشاهده نمود.  نتايج نشان مي‌دهد كه حداكثر ميانگين Ca در بالا دست رودخانه (lit/mg 425) و حداقل آن lit/mg 4/86 (در هورالعظيم) بوده و حداقل ميانگين ساليانه mg به مقدار mg/lit6/28 در روستاي سيد عباس و حداكثر آن lit/mg 5/55 در بالا دست رودخانه مشاهده گرديده است.  نتايج مربوط به مقادير سولفات حداقل ميانگين ساليانه lit/mg 5/114 (در بالا دست) و حداكثر lit/mg 1/214 (هورالعظيم) مي‌باشد.  ميانگين ساليانه (NO₂)، حداقل lit/mg 39/0 (روستاي بوهادر) و حداكثر آن lit/mg 8/0 (هويزه) مشاهده گرديده است.  ميانگين ساليانه آمونياك، حداكثر lit/mg 41/6 در بالا دست رودخانه و حداقل lit/mg 09/4 در هورالعظيم مي‌باشد.

1-2 - مطالعات بنتوزی مسير رودخانه كرخه:

در بالا دست رودخانه، در تمام فصول سال، بيشترين فراواني مربوط به راسته‌هاي Ephemeroptera و Diptera است.  در هورالعظيم در فصول تابستان و پاييز بيشترين فراواني به سخت‌پوستان خصوصاً راسته Mysid اختصاص دارد و در فصل زمستان و بهار شامل حشرات مي‌باشد.

فون جانوري جنوب رودخانه (از سد حميديه تا هورالعظيم) تقريباً مشابه است و انواع شناسايي شده عبارتنداز:    1. crastacea 2. Diptera 3.  Arachenidea 4. oligochaeta  .

در مسير آبي مورد نظر از جهت بررسي‌هاي بنتيكي گروههاي جانوري غالب از حشرات به قرار زير مي‌باشند: 1.  Ephemeroptera  2.  Odonata 3.  Hemiptera  4.  Coleoptera  5.  Trichopiera

گروه‌هاي نامبرده شده در زير بسيار مشهود بودند

1.  oligochaeta  2.  gasteropoda   3.  crastacea

بطور كلي در رودخانه كرخه تا هورالعظيم، 17 نوع كفزي شناسايي گرديده كه در شش رده جانوري جاي گرفته‌اند.  بيشترين تراكم و نوع متعلق به رده حشرات (44/57%) بوده و بيشترين تراكم جانوري در فصول پاييز (آذر 78/26%) و زمستان (اسفند 83/45%) مشاهده شد.  لارو دوبالان و كرم‌هاي كم تار، تقريباً در تمامي فصول سال بيشترين تراكم را داشته و نما تودها نيز كمترين تراكم را به خود اختصاص مي‌دهند.  منطقه نيسان همواره در كليه فصول سال كمترين (575 عدد در متر مربع) و منطقه رفيع كه نزديك هور مي‌باشد بيشترين (1675 عدد در متر مربع) تراكم موجودات كفزي را بخود اختصاص مي‌دهند.  رابطه همبستگي بين لارو دوبالان و كرمهاي كم تار با ميزان مواد آلي و اندازه ذرات بستر (125 و كوچكتر از 63 ميكرون) برقرار است. ارتباط مثبتي بين حضور دوبالان با درصد ميزان رسوب 125 ميكرون و ارتباط معكوس با ميزان مواد آلي و درصد رسوب كوچكتر از 63 ميكرون ديده مي شود. همچنين  ارتباط مثبتي بين حضور كرمهاي     كم تار با اندازه رسوب كوچكتر از 63 ميكرون و ميزان Tom و ارتباط منفي با درصد رسوب 125 ميكرون ديده مي‌شود.

1-3- مطالعات پلانكتوني مسير مورد مطالعه:

نمونه‌هاي مشاهده شده در بهار بر حسب اولويت به قرار زير هستند:

       از رده Bacillariophyceae خصوصاً جنسهاي Navicula، Nitzschia و Synedra .  از ساير انواع متعلق به رده فوق الذكر به ميزان بسيار ناچيز موجود است.  رده cyanophyceae نيز به ميزان فراوان وجود دارد.  همچنين اعضاء رده chlorophyceae نيز به مقدار جزئي وجود دارد.

با نزديك شدن به هورالعظيم جهش بارزي در تعداد فيتوپلانكتون‌ها و به تعداد كم در زئوپلانكتونها مشاهده مي‌شود.  فيتوپلانكتونهاي گوناگون و همچنين زئوپلانكتونهايي كه مشاهده شده‌اند بر حسب غالب بودن، انواع زير را مي‌توان اشاره نمود:

-          از رده chlorophyceae خصوصاً رشته‌ايهاي اين رده

-          از رده Bacillariophyceae، عمدتاً جنس‌هاي Synedra و Fragillaria

نمونه‌هاي مشاهده شده در زمستان:

در دي ماه وضعيت پلاكنكتوني آب عبارتست از: فراواني فيتوپلانكتونها در رودخانه تا مصب هورالعظيم ضعيف است و در هورالعظيم تعداد فيتوپلانكتونها و زئوپلانكتونها بطور محسوسي افزايش چشم گير داشت.  پلانكتونها در اسفند ماه در مصب هورالعظيم از حيث كمي و كيفي از مقدار كمي برخوردارند و زئوپلانكتونهاي تشخيص داده شده در سر تا سر فصل عمدتاً شامل Rotifera، Copepoda بودند.

و از حيث فيتوپلانكتونها بر حسب اولويت انواع زير را مي‌توان نام برد:

- از رده Bacillariophyceae خصوصاً جنس‌هاي Nitzschia و synedra و Navicula

- از رده Cyanophyceae عمدتاً جنس هاي  Lyngbia و oscillatoria

- از رده chlorophyceae خصوصاً جنس‌هاي mougeotia و coelastrum

در فصل تابستان افزايش جمعيت در پلانكتونها خصوصاً فيتوپلانكتونها و به نسبت خيلي كمتري، زئوپلانكتونها، به چشم مي‌خورد.  انواع فيتوپلانكتونهاي وابسته به رده‌هاي مختلف خصوصاً Bacillariophyceae، chlorophyceae در نمونه‌هاي اين فصل وجود دارند.  كاهش فراواني فيتوپلانكتونها با نزديك شدن به هورالعظيم چشم‌گير مي‌باشد.  بطور كلي انواع فيتوپلانكتونهاي مشاهده شده به قرار زيرند:

-     رده chlorophyceae در تمام طول مسير رودخانه مشاهده شده‌اند و در هورالعظيم فراوانيشان كم مي‌شود.  جنس‌هاي فراوان اين رده عبارتنداز: Ankistrodesmus ، coelastrum- westella ، pediastrum ، sendesmus .

-          از رده Bacillariophyceae خصوصاً جنس‌هاي syndra و Nitzschia

-          از رده cyanophyceae خصوصاً جنس‌هاي Microcystis و oscillatoria

در سراسر فصل پاييز، فيتوپلانكتونها در تمام رودخانه از پراكندگي تقريباً يكنواختي برخوردار بوده و به انواع زير تعلق دارند:

Cyanophyceae و chlorophyceae و Bacillariophyceae .

فراواني فيتوپلانكتونها در مصب هورالعظيم نسبت به رودخانه، از وضعيت ضعيف تري برخوردار است منتها پراكنش cyanophyceaeها، عليرغم قلّت، نسبتاً بيش از رودخانه است زئوپلانكتونها با وجود تعداد كم، منحصر به هور بوده و انواع زير را در بر‌مي‌گيرند.  از سخت پوستان copepoda و Mysid و همچنين Rotifera .  ضمناً در بالا دست رودخانه فقط protozoa مشاهده گرديد.

در مطالعات انجام شده، بيشترين جمعيت پلانكتونها كه عمدتاً فيتوپلانكتونها را شامل مي‌گردد، در تابستان قابل ملاحظه است و در اواخر پاييز تعداد آنها كاهش مي‌يابد.

در مصب رودخانه و هورالعظيم، جريان داشتن آب، عامل بازدارنده جمعيت ظهور و گسترش جمعيت پلانكتوني محسوب گرديده است.  بيشترين جمعيت پلانكتوني مصب در تابستان متعلق به cyanophyceae و عمدتاً جنس‌هاي oscillatoria و Microcystis است كه بصورت شكوفايي ظاهر مي‌گردند.  با توجه با سازگاري گروه‌هاي ذكر شده با آب‌هاي كمي شور با سختي بالا و همچنين با در نظر گرفتن آب اين منطقه كه از سختي بالايي برخوردار بوده پس چنين افزايش جمعيتي در حد شكوفايي مناسبت داشته است.  جمعيت زئوپلانكتونها در اين منطقه قابل ملاحظه نبود.جاري بودن آب عامل مهمي در عدم افزايش زئوپلانكتونها محسوب مي‌گردد.  زيرا سرعت جريان آب رودخانه ، چرخه زندگي آنها و فرصت تطبيق با اعماق مناسب جهت تغذيه آنها را مانع مي‌شود.

در تابستان و ابتداي پاييز فراواني كمي در جمعيت زئوپلانكتونها ملاحظه مي‌گردد كه آن نيز عمدتاً در هورالعظيم رخ مي‌دهد.  در هورالعظيم افزايش فيتوپلانكتونها با كاهش زئوپلانكتونها متقارن بوده و بالعكس.

نمونه‌هاي تهيه شده از محل زيست بچه ماهيان بيشتر شامل جلبك‌هاي رشته‌اي بوده و پلانكتونها چه از حيث كمي و چه از حيث كيفي از وضعيت بهتري برخوردار بودند.  لازم به ذكر است كه محيط زيست بچه ماهيان، حاشيه رودخانه و آب‌هاي كم عمق است.

1-4- وضعيت گونه اي ماهي در رودخانه:

14 گونه ماهي در قسمت جنوبي رودخانه كرخه زيست مي كنند كه بيشتر آنها داراي ارزش اقتصادي براي ماهيگيران مي باشند.

Cyprinidae :          Mugilidae :          Heteropneustidae:                      Siluridae :

Aspius vorax       Liza abu             Heteropneustes fossilis          siluris teriostegus

Barbus esocinus

Barbus barbulus

Barbus grypus

Barbus kosswiggi

Barbus luteus

Barbus pectoralis

Barbus sharpeyi

Barbus xanthopterus

Capoeta trutta

Cyprinus carpio

مشاهده بازار ماهي در منطقه و همچنين نمونه برداري تصادفي در رودخانه كرخه و هور العظيم، نشان از اين دارد كه درصد زيادي از كل جمعيت ماهيان را گونه هاي بنّي ، شيربت(شبوط) و گطان تشكيل مي دهد. اين ماهيان بدليل خوشمزگي و لذيذ بودن بسيار مورد توجه مردم منطقه هستند و داراي ارزش اقتصادي و قيمت بالايي در بازارهاي ماهي مي باشند. در اين مطالعه تأكيد بيشتر بر اين 3 گونه مي باشد.